Röportaj ve söyleşi farkı: Peki “görüşme” (mülâkat) nedir?

“`html

“Röportaj” ve “söyleşi” kelimeleri uzun zamandır birbirinin yerine kullanılıyor. Eski Türkçede “mülâkat” sözüyle adlandırılan “görüşme” ifadesi de, çoğu zaman bu iki terimle karıştırılıyor. Ancak gazetecilik bağlamında, bilgi aktarımı amacı güden bu iletişim formatlarının farklı amaçları vardır. Söyleşi, röportaj ve görüşme arasındaki farklılıklara değinirken, gazetecilik teknikleri açısından bazı önemli noktaları Journo’nun “Temeller” yazı dizisinde birlikte gözden geçirelim.

Birçok Türkçe kaynakta “mülâkat” ve “söyleşi” terimleri, “röportaj” ile eşdeğer olarak gösterilse de bu yanlıştır. Bu kavramların her birinin farklı anlamları ve kullanım alanları bulunuyor. Öncelikle doğru tanımlarına hızlıca bakalım:

Görüşme (veya geleneksel Türkçede mülâkat): Belirli bir konuda bilgi edinilmesi veya bir kişinin düşüncelerinin öğrenilmesi amacıyla gerçekleştirilen, genellikle önceden belirlenmiş sorulara yanıt verilen bir süreçtir. Çoğunlukla daha resmi ayarlarda yapılır ve sıklıkla iş görüşmeleri veya akademik mülâkatlar gibi farklı alanlarda da geçerlidir.

Röportaj: Gazetecinin, spesifik bir konu hakkında bilgi toplamak ve bir olayın içine daha derinlemesine girmek adına gerçekleştirdiği, tanıklığa dayalı bir haber çalışmasıdır. Birden fazla görüşmeyi içerir ve gazetecinin gözlemleri, detaylı anlatımları ve yorumları da bu yazıda yer bulur.

Söyleşi: Genellikle bir sohbet tonunda geçen, okuyuculara soru-cevap formatında ya da alıntılarla aktarım yapılan bir içerik biçimidir. Tarihsel olarak gazetecilikten edebiyat yayıncılığına kadar geniş bir kullanım alanı vardır.

Fransızca “reportage”, İngilizce “feature” kavramlarının anlamı

Haber üretim sürecinde gerçekleştirilen her görüşmenin çıktı olarak yayımlanması zorunlu değildir. Yayımlandığında, bir görüşme, örneğin, söyleşi olarak sunulabileceği gibi, bir röportajın bölümü de olabilir.

Latince “reportare” (geri taşımak) kökünden türeyen Fransızca “reportage” kelimesi haberleştirme ya da haber anlamına gelir ve genelde bir konunun derinlemesine ele alındığı içerikler için kullanılır. Bu terimin İngilizce karşılığı “özel haber” şeklinde Türkçeye geçmiş olan “feature”dir.

Günümüzde “edebî gazetecilik” veya “yavaş gazetecilik” olarak adlandırılan türde, Türkçede en iyi örneklerden bir kısmını 1950’lerde sunan Yaşar Kemal, röportajın yaratıcı yönüyle düz haberlerden ayrıldığını belirtmiştir. Fikret Otyam ise röportajın “insan temelli bir anlatım biçimi” olduğuna vurgu yaparken, Kayıhan Güven bu türü “Kelimelerle görsel bir dünya yaratmak” olarak tanımlamıştır.

Bununla birlikte, röportaj, yoğun bir emek gerektiren gazetecilik faaliyetlerinden birisidir. Zira söyleşi gibi bir görüşme yapmak iyi bir röportaj elde etmek için çoğu zaman yeterli olmayabilir; çok daha fazlası gerekmektedir.

Röportaj çeşitleri ve ‘düz haber’ arasındaki farklılıklar

Röportajı yalnızca araştırma ve soruşturma haberciliği olarak değerlendirmek de doğru değildir. Atilla Girgin, kişisel tanıklık odaklı bu gazetecilik biçiminin, ‘düz haber’ formatına göre somut gerçeklerle sınırlı kalmadığını ve öznel deneyimlere de açık olduğunu belirtmektedir. Girgin’in sözlerinden bazı ana noktalar şu şekildedir:

• Araştırmaya dayanan yazılarda, bir kanıtlama mantığı bulunur. Elde edilen verilerle varsayımlar kanıtlanmalı ve sunulmalıdır. Okur, yazıyı okurken yazarla aynı sonucuna ulaşmasını sağlayacak bir süreçten geçmelidir.
• Okur, [röportajda] gazetecinin yalnızca olayı aktarmasını beklemez; mümkün olduğunca, kendi gözlemlerini de dahil eden bir bakış açısıyla olayları yorumlamasını ister.
• Röportaj, insanlar ve olaylarla etkileşimdir. Röportajcı, kelimelerin yanı sıra görmek, duymak, hissetmek ve deneyimlemek zorundadır.

Oya Tokgöz, “Temel Gazetecilik” adlı eserinde röportaj türlerini şu şekilde sıralamaktadır: Haber röportajı, biyografi röportajı, araştırmaya ve yoruma dayalı röportajlar, macera ya da kişisel hikaye röportajı, yerel durumları ele alan röportajlar.

Tokgöz’e göre, röportajı diğer haber biçimlerinden ayıran temel özellik, “ters piramit” yerine “düz piramit” tekniği kullanmasıdır. Yani haberin başlangıcında olayın özü değil, gazetecinin ön plana çıkardığı başka bir ayrıntı yer alır. Bu durum röportajları basit değil, “renkli haber” olarak nitelendirilmiş bir yazım tarzına yönlendirir.

Etkili bir görüşme (mülâkat) nasıl gerçekleştirilir?

Sonuç olarak, ister söyleşi ister röportaj hazırlıyor olun, bir gazetecinin iyi bir görüşme yapma becerisine sahip olması gerekmektedir. Peki, bu noktada dikkate alınması gereken başlıca hususlar nelerdir?

Dünyanın önde gelen gazetecilik okullarından Columbia Üniversitesi’nin web sitesinde yayımlanan kapsamlı bir yazıda görüşme sürecinin 4 temel prensibi şu şekilde açıklanmaktadır:

1. İyi bir hazırlık yapın: Görüşme yapmadan önce, konu ve muhatabı ilişkin bilgileri edinmek için titiz bir araştırma gerçekleştirin. Daha önce yayımlanan materyalleri iyice inceleyerek, bağlam hakkında sağlam bir bilgi temeli oluşturun. Önceden hazırlığınızın iyi olması, doğru sorular sormanızı ve kaynağınızla güven ilişkisi kurmanızı kolaylaştıracaktır.
2. Güveni sağlamak: Başarılı bir görüşme, gazeteci ile kaynak arasında güvene bağlıdır. Gazeteci, kaynağın kendini açık ve rahat hissetmesini sağlamalıdır. Dürüstlükle yaklaşın ve görüşmenin kurallarını net şekilde belirleyin. Görüşme sırasında fakat kaynakla arkadaş olma durumunu unutmayın; gazetecilik ilkelerinizi ihlal etmeyin.
3. Doğru soruları sorun: Önemli olan, kaynağın cevap verebileceği ve ilgisini çekecek doğru soruları sormaktır. Açık ve kapalı uçlu sorularla bilgi derleyin. Bazen hassas konular da sorulabilir, fakat “tehdit edici” olmayan bir yaklaşım sergilemek gerekmektedir.
4. Etkin dinleyici olun: Görüşme sırasında kaynakla dikkatli bir şekilde içten bir iletişim içinde olun, notlar alın. Sadece söylediklerine değil, ses tonuna, beden diline ve vurgulamalarına da dikkat edin. En başarılı gazeteciler, aynı zamanda en iyi dinleyiciler olarak da tanınmaktadır.

Bir haber görüşmesinin akışındaki 10 temel madde

Gazetecinin görüşme süresince dikkat etmesi gereken önemli noktalar şunlardır:

1. Kendinizi dürüstçe tanıtın.
2. Görüşmenin amacını ve süresini net bir şekilde belirtin.
3. Görüşmenin içeriğinin hangi amaçla kullanılacağını açıkça ifade edin.
4. Eğer kaynak, isminin gizli kalmasını istiyorsa, bu isteği dikkate alın.
5. Spesifik sorularda bulunarak kaynakla açık bir iletişim sağlayın ve yanıt alabilmek için ona yeterli zaman tanıyın.
6. Cevaplarının belirsiz olduğu noktalarda açıklamalar isteyin. Bazen sessiz kalmak, kaynağı açıklayıcı hale getirebilir.
7. Düşüncenizi netleştirmek için kaynaktan aldığınız bilgileri tekrar edin.
8. Kamu yararına hizmet eden sorularınızı yeniden sorabilirsiniz; ancak ısrarcı olmakta dikkatli olun.
9. Görüşme sırasında tartışmaya girmeyin ve her zaman nazik bir dil kullanın.
10. Görüşmeyin kısa ölçüde tutulması fakat gerektiğinde daha uzun süreyle devam edilebilir.

Bob Woodward’ın gazetecilere yönelik önerileri

Son olarak, Watergate Skandalı’nı aydınlatan ünlü gazeteci Bob Woodward’ın, araştırmacı gazetecilik üzerine verdiği “Masterclass” dersinde dikkat çektiği birkaç önemli nokta şunlardır:

• Her zaman gerçekleri ve bunların “en doğru versiyonunu” arayın. Bilgiyi titizlikle toplayın, doğrulayın ve değerlendirin. Hiçbir durumun soruşturulamaz olduğunu düşünmeyin. Bilmediğiniz konular üzerinde ısrarcı, meraklı ve enerjik olun.
• Haberlerinizde şahsi görüşleri dışarıda bırakın, gerçekleri duygulardan ayırın. Güvenilirliği korumak adına tarafı tutmayı asgariye indirin. İyi bir haber elde etmek için bağımsız kalmanız önemlidir.
• Bilgi edinirken öncelikle insan kaynaklarına, yani yapacağınız görüşmelere odaklanın. Olay yerinde yaptığınız araştırmaların değerini göz önünde bulundurun. Yeni bilgilere açık ve esnek olun; araştırma sürecinizde değişiklik yapmanız gerekebilir.
• Topladığınız bilgileri ve notlarınızı düzenli bir şekilde karşılaştırın ve kaydedin. İlk metin taslağınıza o kadar değer vermeyin, sürekli olarak yazın ve içeriği geliştirin. Ayrıca editörlerden ve iş arkadaşlarınızdan geri bildirim almayı unutmayın.

Kaynakça

• Basın Sözlüğü. İ. Ü. İletişim Fakültesi Yayını. İstanbul, 1998.
• BAŞKUT, Cevat Fehmi, Gazetecilik Dersleri. İ. Ü. İktisat Fakültesi, Gazetecilik Enstitüsü Yayınları No:8. İstanbul, 1967.
• BİNYAZAR, Adnan, “Türkiye’de Röportajın Tarihçesi”, Milliyet Sanat Dergisi, 29 Ağustos 1975.
• BROWNE, Christopher, Gazetecinin El Kitabı. MediaCat Kitapları. Ankara, 2000.
• BÜLBÜL, A. Rıdvan, Genel Gazetecilik Bilgileri. İletişim Kitapları. Konya, 2000.
• Büyük Sözlük (Fransızca-Türkçe). Milliyet Yayınları, İstanbul, 1990.
• DEMİRYAN, Raffi, İtalyanca-Türkçe Sözlük. İnkılap Kitabevi. İstanbul, Mart 1993.
• Dictionnaire Encyclopédique. Larousse. Paris, 1991.
• Dictionnaire Universel Langenscheidt, Turc-Français. Berlin und München, 1966.
• Fransızca-Türkçe, Türkçe-Fransızca Büyük Sözlük. Bilge Yayınları. Ankara, 1999.
• GAILLARD, Philippe, Gazetecilik. Çev. Mehmet Selami Şakiroğlu. İstanbul, 1991.
• Gazetecinin El Kitabı. Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı. İstanbul, 2000.
• GİRGİN, Atilla, Haber Yazmak. DER Yayınları. İstanbul, 2002.
• GİRGİN, Atilla. “Röportaj-Mülakat-Söyleşi (Bölüm I)”. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi. Ocak 2012. https://doi.org/10.17064/iüifhd.64278.
• GİRGİN, Atilla, Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etik’i. 2. Baskı. İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2003.
• İngilizce-Türkçe Sözlük. Sabah Yayınları. İstanbul, 1992.
• Le Grand Robert de la Langue Française. Dictionnaires Le Robert. Paris, 2001.
• Le Petit Larousse Compact 2003. Larousse. Paris, 2002.
• Martin-LAGARDETTE, Jean-Luc, Le guide de l’Écriture Journalistique. La Découverte, Paris, 2003.
• ÖZÖN, Mustafa Nihat, Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İnkılap ve Aka Kitabevleri. İstanbul, 1965.
• SARAÇ, Tahsin, Büyük Fransızca-Türkçe Sözlük. Adam Yayınları. 9. Basım. İstanbul, Ekim 2001.
• SCHLAPP, Hermann, Gazeteciliğe Giriş. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• SCHNEIDER, Wolf ve Paul-Josef Raue, Gazetecinin El Kitabı. Konrad Adenauer Vakfı Yayını. Ankara, 2000.
• ŞENYAPILI, Önder, “Çağdaş Gazetenin Önemli Yazı Türü: Röportaj”, İletişim, 1981/2.
• TOKGÖZ, Oya, Temel Gazetecilik. İmge Kitabevi. 2. Baskı. Ankara, 1987.

İLGİLİ MAKALELER:

Gazeteciliğin Temel İlkeleri: 10 maddede etkili haberciliğin unsurları

Editörün Görev Tanımı: New York Times Gazetecileri İyi Editörlüğün Gizlerini Anlatıyor

Etkili Bir Yazı Nasıl Kaleme Alınır? Kurt Vonnegut’un Düşünceleri

Haber Kaynaklarını Genişletirken Gazetecilerin Sorması Gereken 5 Temel Soru

Shannon-Weaver Modeli: İletişimforumlusu İçin Madde Madde Anlatıyoruz

Haber Kitaba Saklanır Mı? Efsanevi Gazetecinin Kararı, Etik Tartışması Başlattı

“`